SDD-Sagalee Dirree Dhawaa

01/08/2026

01/07/2026

01/07/2026

ድሬዳዋ፦በቢሊዮን የሚቆጠር የሙስና መረብ ውስጥ
​መሬት፣ ስልጣን እና "ኢንቨስትመንት" ለስርዓታዊ በደል መጠቀሚያ ሲሆኑ.!!!
​
​የታሪክ እና የስትራቴጂክ ከተማ የሆነችው ድሬዳዋ፤ የሕዝብ ተቋማት እንዴት እንደሚዳከሙ፣ መሬት እንዴት ለግል ጥቅም እንደሚሸጥ እና “ኢንቨስትመንት” ለግል ሃብት ማከማቻነት እንዴት እንደ መሣሪያ እንደሚያገለግል ማሳያ እየሆነች ነው። ከኦፊሻላዊ ስነ-ስርዓቶች፣ የመሰረት ድንጋይ የማስቀመጥ ኩነቶች እና የህዝብ ንግግሮች በጀርባ፤ ስለ አስተዳደር፣ ተጠያቂነት እና ፍትህ አሳሳቢ ጥያቄዎችን የሚያስነሳ አስደንጋጭ የሙስና አዝማሚያ ታይቷል።

​ይህ ጽሑፍ በድሬዳዋ ከተማ አስተዳደር ውስጥ መጠነ ሰፊ የመሬት ስምምነቶችን፣ የማጭበርበር ኢንቨስትመንት ጥያቄዎችን እና የተቋማዊ ውድቀትን የተመለከቱ ውንጀላዎችን ይፈትሻል።

■​ውንጀላዎቹ ባጭሩ
​ከተለያዩ መረጃዎች እና በይፋ ከሚታዩ ውጤቶች በመነሳት፣ የሚከተሉት ጉዳዮች የውዝግቡ ማእከል ናቸው፦
​1.6 ቢሊዮን ብር የሚያወጣ G+10 የስማርት ሃውሲንግ (ዘመናዊ መኖሪያ) ፕሮጀክት ለመሬት ምዝበራ ሽፋን ሆኗል የሚል ውንጀላ።

​የ600 ሚሊዮን ብር የጨረታ ሰነድ ማጭበርበር ሴራ።
​የኢንቨስትመንት መሬት አጠቃቀም አላግባብ መጠቀም እና ለተመረጡ ግለሰቦች ልዩ ጥቅም መስጠት።
​የድሬዳዋ ፀረ-ሙስና ጽሕፈት ቤት በስልታዊ መንገድ እንዲዳከም ተደርጎ ውጤት አልባ እንዲሆን መደረጉ።
​እነዚህ ተደምረው ተቺዎች በከተማው አስተዳደር ውስጥ የሚንቀሳቀስ "የተደራጀ የሙስና መረብ" ሲሉ የሚገልጹትን ይፈጥራሉ።

■​የስልጣን እና የጥበቃ መረብ
​በነዚህ ውንጀላዎች እምብርት ላይ የሚገኘው፤ ከፍተኛ ባለስልጣናት እራሳቸውን እና ግብረ-አበሮቻቸውን ለማበልጸግ ሲሉ የመንግስት ተቋማትን ሆን ብለው አዳክመዋል የሚለው ነጥብ ነው። ይህ መረብ በመሬት ክፍፍል፣ በህግ ከለላ እና በፖለቲካዊ ጥበቃ እንደሚሰራ ተገልጿል።

​ከዚህ የሙስና መረብ ጋር በተያያዘ ስማቸው በተደጋጋሚ የሚጠቀሱ ግለሰቦች፦
●​ከዲር ጁሃር - የድሬዳዋ ከተማ አስተዳደር ከንቲባ
●​ኢብራሂም ዩሱፍ - የብልጽግና ፓርቲ ጽህፈት ቤት ሃላፊ
●​ሮቤል ጌታቸው - የክህሎት እና ቴክኖሎጂ ልማት ቢሮ ሃላፊ
●​ሳጂድ አሊዬ - የመሬት ልማት ቢሮ ሃላፊ
ም/​ኮሚሽነር - የህግ ከለላ ሰጥተዋል ተብለው የሚጠረጠሩ
​ሌላው ከነዚህ ባለስልጣናት ጋር ተደጋጋሚ ግንኙነት አላቸው ተብለው የተጠቀሱት ነጋዴው አቶ ቴዎድሮስ ሽፈራው ናቸው።

■​አቶ ቴዎድሮስ ሽፈራው ማን ናቸው?
​አቶ ቴዎድሮስ ሽፈራው በሚከተሉት ይታወቃሉ፦
​የሮዜታ ጄኔራል ትሬኒንግ (Rosetta General Trading) ዋና ስራ አስፈፃሚና ​የናሁ ቴሌቪዥን ባለቤት
​ከከፍተኛ የከተማዋ ባለስልጣናት ጋር የቅርብ የግል እና የቤተሰብ ግንኙነት ያላቸው ባለሀብት ነኝ ባይ
​ይሁን እንጂ የሳቸው የኢንቨስትመንት ታሪክ በርካታ ጥርጣሬዎችን ያስነሳል።

​አሳሳቢው ያለፈ ታሪክ
​በ2008–2009 ዓ.ም አቶ ቴዎድሮስ ባለ አምስት ኮከብ ሆቴል ለመገንባት ባቀረቡት ጥያቄ መሰረት አዲስ አበባ ውስጥ ለኢንቨስትመንት የሚሆን ስትራቴጂክ መሬት ተሰጥቷቸው ነበር። ከመሬቱ በተጨማሪ ለግንባታ ዕቃዎች እና ለሆቴል መገልገያዎች የሚውሉ ከቀረጥ ነፃ ዕቃዎችን የማስገባት እና የውጭ ምንዛሬ የማግኘት መብት ተሰጥቷቸው ነበር።

​እንደ መረጃዎች እና ምስክርነቶች ከሆነ፦
​ቃል የተገባው ፕሮጀክት ከቶውኑ እውን አልሆነም
​መሬቱ ተቆራርጦ ተሸጧል ተብሏል
​ከቀረጥ ነፃ የማስገባት ፍቃድ አላግባብ ጥቅም ላይ ውሏል
​የውጭ ምንዛሬ ጥቅማጥቅሞች ለግል ጥቅም ውለዋል
​በዚህም ምክንያት የአዲስ አበባ ከተማ አስተዳደር ፈቃዳቸውን በመሰረዝ ከኢንቨስትመንት ፕሮግራሙ እንዳስወጣቸው ተዘግቧል።

■​በድሬዳዋ የተደረገላቸው የጀግና አቀባበል
​ይህ ታሪክ እያላቸው፣ አቶ ቴዎድሮስ በኋላ ላይ በድሬዳዋ በታላቅ ስነ-ስርዓት፣ በይፋዊ ድጋፍ እና በከፍተኛ የፖለቲካ ድጋፍ ተቀባይነት አግኝተዋል። እንደ አገር ወዳድ ባለሀብት ተደርገው መቅረባቸው አንድ ወሳኝ ጥያቄ ያስነሳል፦
​"ከዚህ ቀደም በኢንቨስትመንት ማጭበርበር የተባረረ ግለሰብ፣ እንዴት በድሬዳዋ በድጋሚ - በዚህ ጊዜ በበለጠ የመሬት እና የስልጣን ተደራሽነት - ሊከበር ቻለ?"

■​የG+10 ዘመናዊ መኖሪያ ቤት ቃል ኪዳን
​በታህሳስ 10 ቀን 2017 (ዓ.ም) አንድ ትልቅ የ"ስማርት ሃውሲንግ" ፕሮጀክት በይፋ ተመረቀ፦
​ከ2 ሄክታር በላይ መሬት ተመደበ
​አብዛኞቹ የቴክኒክ ኮሌጅ መምህራን የሆኑ ከ20-30 የሚሆኑ ቤተሰቦች በሃይል ተፈናቅለዋል
​ምንም አይነት አማራጭ ቤት ወይም በቂ ካሳ አልተሰጠም
​በ3-9 ወራት ውስጥ የG+10 መኖሪያ ህንፃዎችን ለመገንባት ቃል ተገብቷል
​የከተማዋ ከፍተኛ ባለስልጣናት በመሰረት ድንጋይ ማስቀመጥ ስነ-ስርዓቱ ላይ የተገኙ ሲሆን፣ የመንግስት መገናኛ ብዙሃንም ኩነቱን በሰፊው ዘግበውታል።

■​በምትኩ የተገነባው ምንድን ነው?
​ከዓመታት በኋላ ቃል የተገባው መኖሪያ ቤት ሊታይ አልቻለም።በምትኩ፦
​G+3 የንግድ ህንፃ ተገንብቷል
​ህንፃው ለሱቆች ብቻ እያገለገለ ይገኛል
​የኪራይ ክፍያ እስከ 60,000 ብር በወር እየተጠየቀበት ነው
​ለመሬቱ ተሰጥቶ የነበረው የመጀመሪያው የህዝብ ጥቅም አላማ ሙሉ በሙሉ ተትቷል
​የምርቃቱን ወቅት እና አሁን ያለውን ሁኔታ የሚያሳዩ ፎቶዎች፣ ቪዲዮዎች እና የሚዲያ ዘገባዎች ዛሬም በይፋ ይገኛሉ።

■​የተቋማት ዝምታ እና የህዝብ ዋጋ
​የቤተሰቦች በግዴታ መፈናቀል፣ የህዝብ መሬት መመዝበር እና የተጠያቂነት አለመኖር አንድ ጥልቅ ችግርን ያጋልጣል፦ ክትትል እንዲያደርጉ የታዘዙ ተቋማት ወይ ፍላጎት የሌላቸው ወይም እርምጃ መውሰድ የማይችሉ ይመስላሉ።

​የፀረ-ሙስና ጽሕፈት ቤት፣ የመሬት ባለሥልጣናት እና የሕግ አካላት ዝምታን መምረጣቸው፤ ሥርዓቱ ራሱ ሆን ተብሎ እንዲሽመደመድ ተደርጓል የሚለውን የሕዝብ ጥርጣሬ እያጠናከረው መጥቷል።

01/06/2026

“ጀልዴሳ” ለምን በ“ቃልሃድ” ተተካ?
​በድሬዳዋ ግልጽነት እንዲሰፍንና የታሪክ ክብር እንዲጠበቅ የቀረበ ጥሪ!

​በቅርብ ዓመታት ውስጥ በድሬዳዋ ነዋሪዎች ዘንድ ከፍተኛ ስጋት እየፈጠረ የመጣው ጉዳይ፣ “ጀልዴሳ” የተሰኘው ታሪካዊና ጥንታዊ የኦሮሞ ከተማ ስም በአስተዳደራዊ አጠቃቀም፣ በሕዝባዊ መጠቀሻዎች እና በኢ-መደበኛ ምልክቶች ላይ “ቃልሃድ” በሚለው የሱማሌ ስም እየተተካ መምጣቱ ነው። ይህ ክስተት በከድር ጁሃር በሚመራው የአሁኑ አስተዳደር ስር ስለሚከናወኑ የመልካም አስተዳደር፣ የታሪክ ትክክለኛነት እና የከተማዋን ቀደምት (indigenous) ማንነት እኩል እውቅና ስለመስጠት ጉዳይ ከባድ ጥያቄዎችን አስነስቷል።

​ጀልዴሳ ተራ የቦታ ስም ብቻ አይደለም፤ በኦሮሞ ታሪክ ውስጥ በጥልቅ የተመሰረተ የታሪክና የባህል ምልክት ነው። ይህ ስም ለትውልዶች የኦሮሞ ሕዝብ በድሬዳዋ ምስረታና እድገት ውስጥ ያለውን መኖር፣ ቅርስና አስተዋጽኦ ሲወክል ቆይቷል። እንዲህ ዓይነቱን ስም ያለ ሕዝባዊ ምክክር ለመተካት የሚደረግ ማንኛውም ሙከራ—መደበኛም ይሁን ኢ-መደበኛ—ከአስተዳደራዊ ገለልተኝነት ይልቅ እንደ ባህላዊ ማንነት ማጥፋት (cultural erasure) ተደርጎ መወሰዱ የሚጠበቅ ነው።

​የዚህ ጉዳይ እጅግ አሳሳቢው ገጽታ የግልጽነት እጦት ነው። የታሪክ ተመራማሪዎችን፣ ሽማግሌዎችን፣ የቋንቋ ሊቃውንትን ወይም አጠቃላይ የድሬዳዋን ሕዝብ ያሳተፈ ምንም ዓይነት ይፋዊ የሕግ ውሳኔ፣ የታወጀ አዋጅ ወይም ሁሉን አቀፍ ምክክር አልተደረገም። ስሱ የፖለቲካ ታሪክ ባላትና የብዙ ብሔረሰቦች መኖሪያ በሆነች ከተማ ውስጥ፣ ከማንነት፣ ከቋንቋ እና ከቦታ ስሞች ጋር የተያያዙ ውሳኔዎች ግልጽነትንና ሰፊ መግባባትን ይጠይቃሉ። ከአስተዳደሩ የሚታየው ዝምታ ጥርጣሬን ከማስፋፋት ባለፈ በማህበረሰቦች መካከል ያለውን ውጥረት ያባብሳል።

​በ“ጀልዴሳ” ምትክ “ቃልሃድ”ን መጠቀም ሌላ ጥልቅ መዋቅራዊ ችግርንም ያሳያል፤ ይህም በአካባቢያዊ አስተዳደር ውስጥ በማንነት ላይ የተመሰረተ የፖለቲካ ስሌት የበላይነት መያዙ ነው። የጋራ ዜግነትንና የታሪክ እውነትን ከማሳደግ ይልቅ፣ ተምሳሌታዊ ውሳኔዎች በፖለቲካዊ ማባበያና በስልጣን ሚዛን መጠበቂያነት የሚመሩ ይመስላሉ። እንዲህ ያሉ አካሄዶች ለአጭር ጊዜ የፖለቲካ ምቾት ቢሰጡም፣ ለማህበረሰባዊ ትስስርና መረጋጋት ግን የረጅም ጊዜ አደጋን ይይዛሉ።

​ከዚህም በላይ፣ የአንዱን ማህበረሰብ ታሪካዊ ትረካ በሌላው ወጪ መለየትና እውቅና መስጠት፣ ሕገ-መንግስታዊውን የእኩልነትና የባህል ክብር መርሆዎች የሚፃረር ነው። ድሬዳዋ የሁሉም ነዋሪዎቿ መዲና ናት፤ ነገር ግን ይህ ሁሉን አቀፍነት ሊገነባ የሚችለው የማንንም ቡድን ታሪክ በማግለል ወይም እንደገና በመጻፍ መሆን የለበትም—በተለይም “ጀልዴሳ” ጥልቅ ትርጉም ለሚሰጣቸው ቀደምት የኦሮሞ ነዋሪዎች።

​የድሬዳዋ አስተዳደር በፍትሃዊነት፣ በግልጽነትና በሃላፊነት የመምራት ግዴታ አለበት። ይህም ለሕዝቡ የሚከተሉትን ጥያቄዎች በግልጽ መመለስን ይጨምራል፦

■​የስሙን ለውጥ ከጀልዴሳ ወደ ቃልሃድ ለመቀየር የተላለፈ ይፋዊ ውሳኔ አለ? ካለ፣ በምን ዓይነት የሕግ ማዕቀፍና በማን ስምምነት ተከናወነ? ከሌለስ፣ ለምንድነው በተግባር ጀልዴሳ ወደ ጎን እየተገፋ ያለው?

ይህንን ችግር መፍታት ከአስተዳደራዊ ማብራሪያ በላይ ይጠይቃል። ለታሪክ ትክክለኛነት፣ ለሁሉን አቀፍ ውይይት እና ለሁሉም ማህበረሰቦች ባህላዊ ቅርስ የሚሰጥ መርህ-ተኮር ቁርጠኝነትን ይሻል። አመኔታን መልሶ መገንባት የሚቻለው አስተዳደሩ ከዝምታ የታጀቡ ተምሳሌታዊ ለውጦችን ትቶ ወደ ግልጽ፣ ዲሞክራሲያዊና በታሪክ ላይ የተመሰረተ ውሳኔ አሰጣጥ ሲመለስ ብቻ ነው።

​የድሬዳዋ የወደፊት ዕጣ ፈንታ በእውነትና በመከባበር ላይ በተገነባ አንድነት ላይ የተመሰረተ ነው ታሪክን በዝምታ በመተካት ላይ አይደለም።

አባ መሊሃይ!

01/04/2026

01/02/2026

በድሬዳዋ ተቋማዊ ሙስናን ማጥፋት፦ የታማኝነትና የሪፎርም ጥሪ!

​ተቋማዊ ሙስና በአሁኑ ወቅት ድሬዳዋ ከፊቷ ካሉት ጥልቅ ፈተናዎች አንዱ ነው። ተቋማዊ ሙስና ከተናጠል የሥነ-ምግባር ግድፈቶች በተለየ መልኩ፤ የሥልጣን አላግባብ አጠቃቀም፣ የተጠያቂነት ማጣት እና የሕዝብ ሀብት ምዝበራ ሳይገታ እንዲቀጥል በሚፈቅዱ ሥርዓቶች ውስጥ የተሰገሰገ ነው። ሙስና በተቋማት ውስጥ እንደ መደበኛ አሠራር ሲታይ፣ አስተዳደርን ያዳክማል፣ የሕዝብን እምነት ያጠፋል እንዲሁም ትርጉም ያለው ልማትን ያግዳል::

​በድሬዳዋ ተቋማዊ ሙስናን የማጥፋት ተልእኮ የሚጀምረው ለሙስናው መነሻ የሆኑትን መንስኤዎች በመፍታት ነው። በውሳኔ አሰጣጥ ላይ ግልጽነት፣ የሕግ እኩል ተፈጻሚነት እና የሕዝብ ሀብትን በኃላፊነት ስሜት ማስተዳደር የማይደራደሩባቸው መርሆዎች ሊሆኑ ይገባል።

የመንግሥት ቢሮዎች የተቋቋሙት ዜጎችን ለማገልገል ቢሆንም፣ ሙስና ግን እነዚህን ቢሮዎች ለግል ጥቅም፣ ለአድሎአዊነት እና ለፖለቲካዊ ጥበቃ ማድረጊያ መሣሪያዎች ያደርጋቸዋል። ይህ ተጨባጭ ሁኔታ ጊዜያዊ ወይም ለይስሙላ የሚደረጉ እርምጃዎችን ሳይሆን መዋቅራዊ ለውጥን (ሪፎርምን) ይጠይቃል።

​የተቋማዊ ሙስና ተጽዕኖ በከፍተኛ ሁኔታ የሚሰማው ተራው ነዋሪ ላይ ነው። ሙስና በመሬት አቅርቦት፣ በመሠረታዊ አገልግሎቶች፣ በፍትሕ እና በኢኮኖሚያዊ ዕድሎች ላይ ተጽዕኖ ያሳድራል። የልማት ፕሮጀክቶች ተጠቃሚውን የሚወስነው ሙስና ሲሆን እሴታቸውን ያጣሉ።

በጊዜ ሂደትም ምሬት ይነግሣል፣ ማኅበራዊ እምነት ይቀንሳል፣ ዜጎችም በመንግሥት ተቋማት ላይ ያላቸው መተማመን ይሸረሸራል። በነዚህ ሁኔታዎች ውስጥ ያለች አንዲት ከተማ ዘላቂ ሰላምን ወይም ዕድገትን ልታስመዘግብ አትችልም።

​ተቋማዊ ሙስናን ማጥፋት የጋራ ኃላፊነትን ይጠይቃል። ጠንካራ የቁጥጥር ሥርዓቶች፣ ገለልተኛ ተቋማት፣ ነፃ መገናኛ ብዙኃን እና ጥበቃ የሚደረግላቸው ጥቆማ ሰጪዎች (whistleblowers) ወሳኝ ናቸው። በተመሳሳይ መልኩ ተጠያቂነትን የሚቀበል እና ከግል ወይም ከፖለቲካ ጥቅም ይልቅ የሕዝብን ጥቅም የሚያስቀድም የሥነ-ምግባር አመራር ያስፈልጋል። ሕጎች ያለምንም አድልዎ በተከታታይነት ሊተገበሩ ይገባል።

​የዜጎች ተሳትፎም እንዲሁ ወሳኝ ነው። መረጃ ያለውና ንቁ የሆነ ማኅበረሰብ ስህተቶችን ማጋለጥ፣ ግልጽነትን መጠየቅ እና ተቋማት ወደ ሪፎርም እንዲያመሩ ግፊት ማድረግ ይችላል። ሕዝቡ መብቱንና የሕዝብ ሀብትን በንቃት ሲከላከል ሙስና መደበቂያ ያጣል።

​ድሬዳዋ በታማኝነት እና በፍትሕ ላይ የተገነቡ ተቋማት ይገቧታል። ተቋማዊ ሙስናን ማስወገድ የአስተዳደር ሪፎርም ብቻ ሳይሆን ለክብር፣ ለፍትሐዊነት እና የሕዝብ አገልግሎት በእውነት ሕዝብን የሚያገለግልበትን የወደፊት ጊዜ የማረጋገጥ ቁርጠኝነት ጭምር ነው።

12/31/2025

12/27/2025