04/01/2026
जीवनको मार्गदर्शन " सेतो कागको कथा "
हाम्रो समाजमा प्रचलित लोककथाहरू केवल मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, यी त हाम्रा पुर्खाहरूले सुम्पिएका ज्ञानका अमूल्य भण्डार हुन्। एउटा सानो कथाले हाम्रो जीवनको दिशा बदल्ने सामर्थ्य राख्छ। आज म तपाईंहरूमाझ एउटा यस्तो कथा र त्यसले दिने गहिरो जीवनोपयोगी सन्देश साझा गर्न चाहन्छु, जसले तपाईंलाई आफ्नो कर्म र इमानदारिताप्रति पुनः विचार गर्न बाध्य तुल्याउनेछ। यो कथा हो— 'सेतो काग र उसको श्राप'।
कुनै समयको कुरा हो, जब कागहरू अहिलेको जस्तो काला थिएनन्, उनीहरू त बकुल्ला जस्तै सेता र कञ्चन थिए। त्यस समयमा एक ऋषिले एउटा सेतो कागलाई अमृतको खोजीमा पठाउने निर्णय गरे । अमृत, जसले मानिसलाई अमर बनाउँछ, त्यसको खोजी गर्नु आफैँमा एउटा कठिन र जिम्मेवारीपूर्ण कार्य थियो। ऋषिले कागलाई पठाउनुअघि एउटा कडा चेतावनी दिएका थिए। उनले भनेका थिए, "तिमीले केवल अमृतको बारेमा जानकारी लिएर आउनु, त्यसलाई झुक्किएर पनि नपिउनु। यदि तिमीले अमृत पियौ भने त्यसको भयानक कुप्रभाव भोग्नुपर्नेछ" ।
यस सन्दर्भले हाम्रो जीवनमा अनुशासन र गुरु वा मार्गदर्शकको निर्देशनको महत्त्वलाई दर्शाउँछ। हामी प्रायः सफलताको खोजीमा निस्कँदा ती मर्यादाहरू बिर्सन्छौँ, जसले हामीलाई सुरक्षित राखेका हुन्छन्। कागले ऋषिको कुरामा सहमति जनायो र अमृतको खोजीमा लाग्यो ।
धैर्य र परिश्रमको परीक्षा
सफलता रातारात प्राप्त हुने कुरा होइन। कागले अमृत फेला पार्न निकै ठूलो सङ्घर्ष गर्नुपर्यो। उसले एक वर्षसम्म कठोर परिश्रम गर्यो । हाम्रो वास्तविक जीवनमा पनि हामी धेरै पटक छिटो नतिजा खोज्छौँ, तर यो कथाले सिकाउँछ महान् उपलब्धिहरूका लागि समय र धैर्यको आवश्यकता पर्छ। एक वर्षको अनवरत प्रयासपछि अन्ततः कागले अमृत फेला पार्न सफल भयो ।
तर, सफलताको त्यो विन्दु नै हाम्रो वास्तविक परीक्षाको घडी हो। जब हामीले चाहेको कुरा हाम्रो सामुन्ने हुन्छ, तब हाम्रो विवेकले काम गर्छ कि प्रलोभनले? कागको अगाडि अमृत थियो र कानमा ऋषिको चेतावनी गुञ्जिरहेको थियो। तर अमृत देखेपछि उसको मनमा लोभ जाग्यो । उसले सोच्न सकेन कि क्षणिक स्वाद र अमरताको चाहनाले उसको भविष्यमा कस्तो असर पार्नेछ। ऋषिको वचनलाई लत्याउँदै उसले अमृत पिएरै छाड्यो ।
अमृत पिएपछि कागलाई तत्कालै खुसी भन्दा बढी पछुतो भयो । उसलाई महसुस भयो कि उसले आफ्नो गुरुको विश्वास तोडेको छ। यो मानव स्वभावको एउटा पाटो हो। गल्ती गरिसकेपछि मात्र चेत खुल्नु। तर कागमा एउटा सकारात्मक गुण पनि देखियो, त्यो थियो आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्ने साहस। ऊ भागेर कतै लुकेन, बरु ऋषि कहाँ फर्केर गयो र सबै सत्य कुरा बतायो ।
हाम्रो समाजमा धेरै मानिसहरू गल्ती गर्छन् तर त्यसलाई लुकाउन झन् ठूलो गल्ती गर्छन्। कागले ऋषिलाई सत्य बताएर आफ्नो चरित्रको इमानदार पक्ष त प्रस्तुत गर्यो, तर कर्मको फलबाट भने ऊ बच्न सकेन।
कागको कुरा सुनेपछि ऋषि अत्यन्तै क्रोधित भए। उनले कागलाई अपवित्र चुच्चोले पवित्र अमृत नष्ट गरेको आरोप लगाए । ऋषिको आवेश यति ठूलो थियो कि उनले कागलाई यस्तो श्राप दिए जसले उसको पहिचान नै सदाका लागि बदलिदियो। ऋषिले भने, "आजदेखि सम्पूर्ण मानवजातिले तिमीलाई घृणा गर्नेछन् र सबै पन्छीहरूमा तिमीलाई सबैभन्दा घृणित नजरले हेरिनेछ" ।
कतिपय अवस्थामा हाम्रो एउटा गलत निर्णयले हाम्रो वर्षौँको प्रतिष्ठालाई माटोमा मिलाइदिन्छ। सेतो काग, जो पवित्रताको प्रतीक हुन सक्थ्यो, अब 'अशुभ' मानिने पन्छीमा परिणत भयो । मानिसहरूले उसलाई निन्दा गर्न थाले। यसले यो सन्देश दिन्छ कि समाजले व्यक्तिको कर्मकै आधारमा उसको मूल्यांकन गर्छ।
अमृत पिएका कारण कागलाई एउटा यस्तो सजाय मिल्यो जो सुन्दा वरदान जस्तो लाग्छ तर वास्तवमा त्यो सजाय थियो। ऋषिले भने अमृत पिएका कारण कागको कहिल्यै स्वाभाविक मृत्यु हुने छैन । उसलाई न त कुनै रोग लाग्नेछ, न त बुढ्यौलीले नै छुनेछ । उसको मृत्यु केवल आकस्मिक दुर्घटनाबाट मात्र हुन सक्ने भयो ।
यो सुन्दा अचम्म लाग्न सक्छ, तर प्रकृतिको नियमभन्दा बाहिर जानु आफैँमा एउटा बोझ हो। अमर हुनु तर सबैबाट घृणित हुनुको पीडा कति भयानक हुन्छ होला? ऋषिले आफ्नो कमण्डलुको कालो पानीमा कागलाई डुबाइदिए र त्यो सुन्दर सेतो काग सधैँका लागि कालो बन्यो । भनिन्छ, त्यसै बेलादेखि नै संसारमा कागहरू काला भएका हुन् ।
यो कथाले अर्को एउटा रोचक पक्षलाई पनि समेटेको छ। कागलाई घृणा गरिए पनि भाद्रपद महिनाका सोह्र दिन (पितृ पक्ष) मा उसलाई पितृहरूको प्रतीक मानेर सम्मान र आदरका साथ खाना दिइन्छ । यो हाम्रो नेपाली समाजको एउटा अनौठो परम्परा हो, जहाँ एउटै जीवलाई परिस्थिति र समयअनुसार फरक-फरक दृष्टिकोणले हेरिन्छ।
लेखकका अनुसार, धेरै ठाउँमा एउटाले गरेको गल्तीको सजाय उसको सम्पूर्ण जातिले भोग्नुपरेको उदाहरणहरू भेटिन्छन् । यो कथा सत्य हो कि काल्पनिक, यसको कुनै ठोस प्रमाण त छैन, तर यसले दिने शिक्षा भने अकाट्य छ । सायद पुराना समयका विद्वानहरूले मानिसहरूलाई उनीहरूको मानसिक स्तरअनुसार अनुशासन र नैतिकता सिकाउन यस्ता कथाहरूको रचना गरेका हुन सक्छन् । फरक-फरक व्यक्तिका विचारहरू यसमा फरक हुन सक्छन्, तर यसको सार एउटै हो।
यो सम्पूर्ण कथाको सबैभन्दा ठूलो निचोड भनेको— 'जो जस्तो कर्म गर्छ, उसले त्यस्तै फल भोग्नुपर्छ' । हाम्रा हरेक कार्यहरूले एउटा परिणाम बोकेका हुन्छन्। यदि हामीले कसैको विश्वास तोड्छौँ वा आफ्ना स्वार्थका लागि नियमहरूको उल्लंघन गर्छौँ भने, त्यसको परिणाम ढिलो वा चाँडो हामीले भोग्नैपर्छ।
त्यसैले, हामीले सधैँ त्यस्तो काम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ जसले अरूको भलो होस् र आफूलाई पनि पछि पछुतो मान्नु नपरोस् । हाम्रो एउटा सानो सत्कर्मले समाजमा सकारात्मकता फैलाउन सक्छ भने एउटा गलत कदमले पुस्तौँसम्म कलङ्क छोड्न सक्छ।
आउनुहोस्, हामी सबैले यो कथाबाट पाठ सिकौँ। आफ्नो इमानदारितालाई कहिल्यै नत्यागौँ र क्षणिक लोभमा परेर आफ्नो 'श्वेत' चरित्रलाई 'कालो' दाग लाग्न नदिऔँ। हाम्रो कर्म नै हाम्रो पहिचान हो, त्यसैले यसलाई सधैँ पवित्र र परोपकारी बनाइराखौँ।
साथीहरू यो लेख तपाईंलाई कस्तो लाग्यो? यदि यसले तपाईंको सोचमा थोरै भए पनि परिवर्तन ल्यायो भने, कृपया आफ्ना साथीभाइ र आफन्तजनमाझ सेयर गर्नुहोला। कर्मको यो सन्देश सबैमाझ पुगोस्।
धन्यवाद
नमस्कार
जय नेपाल।
