06/09/2025
लंडनमधील ब्रिटिश लायब्ररीमध्ये बाबासाहेबांचा संग्रह. बाबासाहेब आंबेडकरांचे ऐतिहासिक फोटो सापडले. गोलमेज परिषदेचा फोटो सार्वजनिक डोमेनमध्ये सहज उपलब्ध आहे. परंतु भारतीय फ्रँचायझी समिती किंवा लोथियन समितीसोबत बाबासाहेबांचा हा फोटो कदाचित अनेकांनी पाहिला नसेल.
हा फोटो अस्पृश्यांमधील संघर्षातील एक महत्त्वाचा टप्पा सांगतो. १९२९ पर्यंत अस्पृश्यांची लोकसंख्या सुमारे ५ कोटी होती, तेव्हा हे मान्य करण्यात आले. तथापि, जेव्हा लोथियन समिती भारतातील विविध प्रदेशांमध्ये फिरली तेव्हा अनेक साक्षीदारांनी असा दावा केला की अस्पृश्य अस्तित्वात नाहीत किंवा त्यांच्या प्रदेशात खूप कमी आहेत. बाबासाहेबांनी कधीही विचार केला नव्हता की हिंदू समाज इतक्या खालच्या पातळीवर जाईल आणि अस्पृश्यतेचे अस्तित्व नाकारेल. काही प्रांतांमध्ये "अस्पृश्यतेचा मागास नाही" अशी निर्लज्ज विधाने केली जात होती! हे सर्व करण्यामागील कारण स्पष्ट होते. १९३२ नंतर, अस्पृश्यांचे राजकारणात प्रतिनिधित्व करायचे होते आणि त्यांच्या लोकसंख्येवरून मानक निश्चित केले जात होते. म्हणून त्यांचे प्रतिनिधित्व कमी करण्यासाठी त्यांना उघडपणे खोटे बोलले जात होते.
अशा परिस्थितीत, बाबासाहेबांनी लोथियन समितीच्या अहवालात खऱ्या आकडेवारीला स्थान देण्यासाठी अथक प्रयत्न केले. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे, १९३५ च्या भारत सरकारच्या कायद्यात अस्पृश्यांची अधिकृत लोकसंख्या कायमची नोंदवण्यात आली. ज्यामुळे आपल्या राजकीय हक्कांचे भविष्य वाचले.
बाबासाहेब शेवटी या संघर्षाबद्दल सांगतात,
"जर अस्पृश्य आवाज करत नसतील, तर हिंदूंना त्यांच्या स्थितीबद्दल लाज वाटत नाही आणि त्यांच्या संख्येबद्दल तो पूर्णपणे उदासीन आहे. ते हजारो असोत किंवा लाखो, त्याला काळजी करण्याची पर्वा नाही. परंतु जर अस्पृश्य उठले आणि मान्यता मागितली, तर तो त्यांचे अस्तित्व नाकारण्यास, त्यांची जबाबदारी नाकारण्यास आणि कोणत्याही प्रकारची पश्चात्ताप किंवा पश्चात्ताप न करता त्यांची शक्ती वाटण्यास नकार देण्यास तयार आहे"
-लेखक:- बोधी रामटेके
*संकलन:-मंगेश नामदेव गायकवाड,पुणेशहर, पेरणेकर*