01/06/2026
Chè zanmi ak konpatriyòt sou Gonâve, mwen fè analiz sa a pou pataje sou Facebook, pou nou ka diskite ak chèche solisyon ansanm. Sitiasyon yo ou dekri yo – tankou pwoblèm ak papye fèmye leta, pri tè ki twò wo konpare ak evalyasyon DGI, lwaye kay ki ap mare vant nan Anse-à-Galets, ak tè diskisyon ki kite nan men Bondye – yo pa izole. Yo fè pati yon pwoblèm pi laj nan Ayiti, espesyalman sou Gonâve, kote ensekirite fonksyonè a fè anpil moun soufri. M ap baze sou done rechèch ak rapò ofisyèl pou eksplike sa, epi m ap poze kesyon sou wòl leta ak silans popilasyon an.  
Pwoblèm ak Papye Fèmye Leta ak Pri Tè a
Ou pale de yon papye fèmye leta (fermage d’état) ki nan men w, men moun ki ap sede w li a ap mande plis pase 20 mil dola Ameriken pou tè a. Sa a se yon sitiasyon komen nan Ayiti, kote tè leta yo souvan lwe pou yon peryòd long, men yo trete tankou pwopriyete prive. Dapre rechèch, fèmye sa yo te kòmanse kòm lwaye tè agrikòl leta, men yo vin popilè pou lòt itilizasyon, tankou rezidansyèl oswa komèsyal. Anpil moun achte, vann, oswa eritye dwa fèmye sa yo atravè akò enfòmèl, san papye ofisyèl.  
Baz legal pou papye fèmye leta a vini nan Kòd Sivil Ayisyen ak lwa sou domèn leta. Men, pwoblèm lan se ke evalyasyon DGI (Direksyon Jeneral Enpo) souvan ba anpil – pafwa mwens pase 1/10 nan pri mache a – paske li baze sou valè fiskal, pa sou valè reyèl ki monte akòz enflasyon, demann, oswa espekilasyon.  Sa ki pi grav, si moun ki ap sede w li a pa gen dwa legal plen (tankou tit pwopriyete absoli), li ka ap eseye vann yon bagay ki pa l’ totalman. Sa ka lakòz diskisyon, epi si ou ale nan tribinal, pwosè a ka dire ane san rezilta. Poukisa pri a twò wo? Sou Gonâve, tè yo ap vin ra akòz migrasyon ak pwoblèm anviwònman tankou ewozyon tè, ki fè pri monte rapidman. 
Lwaye Kay nan Anse-à-Galets: Yon Chay Lou
Aktyèlman, lwaye nan Anse-à-Galets ap vin “manman pitit mare vant” tankou ou di a. Gen pwopriyetè ki fikse pri an dola Ameriken, sa ki fè li pi difisil pou moun lokal yo. Dapre done sou mache imobilye an Ayiti, lwaye nan zòn sa yo ka rive jiska $1,100 pa mwa pou kay modèn, men sa a se pou lojman liks oswa touris.  Sou Gonâve, ki se yon zile aleka ak pwoblèm aksè (pa gen wout modèn, dlo, oswa elektrisite toujou), sa a vini akòz demann ki monte: migrasyon soti nan zòn gang nan mainland tankou Arcahaie, ki fè plis moun vini chèche sekirite sou zile a. 
Pri an dola pwoteje pwopriyetè yo kont enflasyon goud la, men sa a fè lwaye vin inaksesib pou majorite popilasyon an, ki depann sou lapèch oswa agrikilti. Sa kreye yon divizyon: moun ki gen mwayen vini achte oswa lwe, pandan moun lokal yo soufri. Leta pa gen regilasyon fò sou lwaye, sa ki kite mache a lib, men li ta dwe entèvni pou pwoteje lokatè yo.
Tè Diskisyon: Poukisa Yo Kite Priyè Pran Kantik?
Moso tè diskisyon yo souvan kite nan men Bondye paske pwosè yo danjere. Nan Ayiti, diskisyon tè yo se “dosye lanmò” paske yo souvan mennen nan vyolans, anpwazonnman, oswa asasina. Rapò montre ke ensekirite fonksyonè lakòz konfli ki touye anpil moun chak ane, espesyalman nan zòn riral tankou Gonâve.   Sou zile a, tè yo souvan gen plizyè pwopriyetè ki reklame yo atravè erityaj enfòmèl oswa dokiman ki pa klè. San tit pwopriyete ofisyèl (ki ra nan Ayiti, ak sèlman 5% tè ki anrejistre), moun evite tribinal paske pwosè a koute chè epi ka pran ane. Sa eksplike poukisa popilasyon an pa pale: pè vyolans ak mank konfyans nan jistis leta fè yo silansye.
Ki sa Leta Di? Poukisa Popilasyon an Pa Janm Di Anyen?
Leta ayisyen, atravè Ministè Agrikilti ak DGI, rekonèt ke ensekirite tè a se yon pwoblèm nasyonal. Nan lwa sou domèn leta, tè leta yo ka lwe oswa vann, men pwosedi a konplike epi koripsyon an wo.  Gouvènman an te eseye refòm, tankou pwogram pou tit pwopriyete apre tranbleman tè 2010, men sou Gonâve, pwogrè a limite akòz povrete ak izolman. Leta di ke li ap travay sou sa, men aksyon reyèl yo ra. Popilasyon an pa pale paske: 1) Pè vyolans gang oswa repwesyon; 2) Mank òganizasyon kominotè; 3) Sistèm jistis ki fèb ki pa pwoteje yo. Sou Gonâve, ak plis pase 7,000 moun ki rive dènyèman soti nan zòn gang, presyon sou tè a ap vin pi gwo, men leta pa reponn ase. 
Konklizyon ak Rekòmandasyon
Sitiasyon sa yo sou Gonâve montre ke nou bezwen refòm fonksyonè urgent: yon pwogram nasyonal pou tit pwopriyete, regilasyon sou lwaye, ak pwoteksyon kont diskisyon vyolan. Nou dwe pale plis, òganize reyinyon kominotè, epi mande leta ak ONG yo entèvni. Si w gen papye fèmye, ale chèche konsèy legal nan yon avoka oswa CIAT (Sant pou Enfòmasyon sou Amenajman Tèritwa) pou evite eskroki. Pataje post sa a pou nou leve vwa nou ansanm! Si w gen plis detay, pataje nan kòmantè.
Bondye beni Gonâve ak tout Ayiti! 🇭🇹
